خوشه ‌صنعتي موتور محرك اقتصاد ملي عنوان

 مينو فضائلي

نويسنده

 روزنامه جهان صنعت 24/11/86

مرجع

 

امروزه توسعه خوشه‌هاي صنعتي نقش محوري و بارزي در سياست‌هاي اقتصادي و صنعتي بسياري از كشورهاي توسعه‌يافته و در حال توسعه ايفا مي‌كند.

اگر رويكردهاي گذشته تمركز بيشتري بر اقتصاد كلان و همين‌طور بنگاه‌هاي بزرگ داشته‌اند‌، اينك كسب‌وكار كوچك و خرد احساس مسووليت نسبت به افزايش قابليت رقابت اين واحدها‌، بهبود ارتباطات شبكه‌اي‌، تاكيد بر حمايت‌هاي غيرمستقيم تركيب رقابت و همكاري به‌نظور تقويت يادگيري و نوآوري‌، ارتقاي سطح همكاري واحدهاي كوچك و بزرگ‌، تقويت مثلث همكاري خوشه‌ها، دولت و دانشگاه مورد تاكيد و توجه بيشتري قرار مي‌گيرد.

بيش از يك دهه است كه توسعه صنعتي مبتني بر خوشه‌ها به عنوان يك استراتژي نوين مورد توجه برنامه‌ريزان و سياستگذاران كشورهاي صنعتي و در حال توسعه قرارگرفته است. سازمان‌هاي بين‌المللي همچونUNIDO نيز طرح‌هاي متعددي را از طريق توسعه خوشه‌هاي صنعتي در كشورهاي مختلف اجرا و حمايت كرده‌اند.

در سال‌هاي اخير بحث توجه به صنايع كوچك و متوسط و توسعه خوشه‌هاي صنعتي در داخل كشور نيز مورد توجه قرار گرفته است اما به‌نظر مي‌رسد در سطح سياستگذاري و پياده‌سازي الگوي توسعه خوشه‌اي كشور همچنان نيازمند حركت‌هاي بنيادي و پايه‌اي است.

  • خوشه صنعتي چيست؟

خوشه صنعتي به مجموعه‌اي از واحدهاي كسب وكار( enterprises ) اطلاق مي‌شود كه در يك منطقه جغرافيايي و يك گرايش صنعتي متمركز شده و با همكاري و تكميل فعاليت‌هاي يكديگر به توليد و عرضه تعدادي كالا و خدمات مي‌پردازند و از چالش‌ها و فرصت‌ها ي مشترك برخوردارند.

عموما خوشه‌ها تعداد زيادي واحدهاي اقتصادي خرد‌، كوچك و متوسط را در بر مي‌گيرند كه از نظر جغرافيايي اين واحدها مي‌توانند در سطح روستا‌، شهر يا شهرستان پراكنده باشند.

به اين ترتيب مشخصه خوشه‌هاي صنعتي‌، تمركز جغرافيايي‌، همكاري در تكميل فعاليت‌هاي يكديگر‌، توليدات و خدمات مشترك و همين طور چالش‌ها و فرصت‌هاي مشترك است.

يك خوشه صنعتي نه فقط شامل واحدهاي كسب‌وكار كه توليدات يا خدمات مشخص خوشه را توليد و ارايه مي‌كنند بلكه تامين‌كنندگان مواد اوليه‌، پيمانكاران فرعي‌، خريداران‌، صادركنندگان‌، تامين‌كنندگان ماشين‌آلات‌، نهادهاي مختلف پشتيبان‌، مشاوران‌، خدمات عمومي‌، واحدهاي مربوط به سيستم حمل‌ونقل و ساير تامين‌كنندگان كه توليد در خوشه را به صورت مستقيم و غيرمستقيم تسهيل مي‌كنند را نيز در بر مي‌گيرد.

در كنار اينها‌، گروه‌هاي ديگري از فعالان مانند اتحاديه‌ها‌، گروه‌هاي هميار‌، تعاوني‌ها و NGO ‌ها كه ترغيب كننده كسب‌وكار بخش‌هاي مختلف خوشه هستند نيز قرار مي‌گيرند. به مجموعه‌هاي اشاره شده ذي‌نفعان خوشه گفته مي‌شود.

  • مواردي كه خوشه نيستند

يك خوشه به معني بخش صنعتي است كه در سطح يك استان يا كشور گسترده شده باشد.

به يك شهرك صنعتي كه در آن صنايع مختلف مستقر و محصولات متعدد و مختلفي توليد مي‌شود يا گروه كوچكي از واحدهاي اقتصادي كه در كنار هم جمع شده و در يك كسب‌وكار به صورت موردي مشاركت مي‌كنند يا يك تعاوني كه به‌منظور تقويت همكاري بين واحدهاي اقتصادي ايجاد مي‌شود يا يك انجمن‌، اتحاديه يا كنسرسيوم خوشه اطلاق نمي‌شود. سيستم‌هاي پيمانكاري فرعي‌، شركت‌هاي مادر و شركت‌هاي بزرگ در بردارنده واحدهاي متعدد و متفاوت نيز خوشه نيستند.

تقسيم‌بندي‌هاي مختلفي در مورد خوشه‌هاي صنعتي وجود دارد‌، از جمله مي‌توان بر اساس نوع توليدات يا خدماتي كه ارايه مي‌دهند دسته‌بندي كرد‌، در يك تقسيم‌بندي ديگر خوشه‌ها را براساس پويايي‌، استقرار و پوشش جغرافيايي به خوشه‌هاي صنايع محلي كه فقط بازارهاي محلي را پوشش مي‌دهند اطلاق يا خوشه‌هاي وابسته به منابع طبيعي محلي كه فعاليتشان به منابع و نهادهاي مناطق محل استقرا وابسته است و دسته ديگر خوشه‌هايي كه اساسا وابسته به محل استقرار خود از نظر محيط كسب‌وكار نيستند و به آن خوشه‌هاي تجاري شده اطلاق مي‌شود، هستند.

در يك دسته‌بندي ديگر خوشه‌ها را مي‌توان از نظر ميزان توسعه‌يافتگي در منحني عمرشان به خوشه‌هاي جنيني شكل يافته در مرحله توسعه تقسيم كرد.

دسته‌بندي ديگري نيز با توجه به سطح و نوع تكنولوژي خوشه‌ها وجود دارد كه براساس آن خوشه‌ها به

  • low tech
  • medium tech
  • high tech

سنتي و هنري تقسيم مي‌شوند.

  • نقش خوشه‌هاي ايجادي‌

معمولا يك خوشه طبيعي به‌دليل دسترسي به مواد اوليه‌، مهارت يا وجود تقاضا در بازار درگذر زمان شكل گرفته است‌، اين نوع از خوشه‌ها مي‌توانند سابقه تاريخي چند ساله داشته باشند.

از سوي ديگر واحدهاي اقتصادي مشابهي هم مي‌توانند به دليل سياست‌هاي سرمايه گذاري خاص يا حمايت‌هاي زيرساختي دولتي و.... در يك منطقه مستقر و توسعه يابند اين واحدها مي‌توانند به تدريج منجر به ايجاد يك خوشه شوند كه در اين حالت مي‌توان از آنها به عنوان خوشه ايجادي ياد كرد.

خوشه‌هاي جديد را مي‌توان با سياست‌هاي حمايتي فعال ايجاد كرد اگرچه با توجه به پيچيدگي موجود تعداد و تنوع زياد ذي‌نفعان مورد نياز براي يك خوشه است، ايجاد يك خوشه جديد نيازمند فراهم ساختن بسترهاي لازم و تخصيص منابع بسياري بوده و مهم‌تر اينكه مستلزم سرمايه‌گذاري زيادي از سوي بخش خصوصي است كه در جريان يك فرآيند پيچيده طبيعي و طي فازهاي متعددي امكان پذير خواهد بود.

خوشه‌هاي صنعتي مي‌توانند موتور محركه اقتصاد ملي و منطقه‌اي باشند و در نتيجه توسعه خوشه‌ها‌، بنگاه‌هاي درون‌خوشه با بازدهي بيشتر و استفاده تخصصي‌تر از امكانات و اولويت‌هاي موجود كار مي‌كنند و بنگاه‌ها و مراكز تحقيقاتي مرتبط به سطح جديد و بالاتري از توان نوآوري مي‌رسند.

امر توسعه بنگاه‌هاي بخش خصوصي در قالب توسعه خوشه‌اي به دليل افزايش همكاري و انجام فعاليت‌هاي مشاركتي داراي بازدهي بيشتري است.

همچنين هزينه مداخله دولت در سطح تك‌تك واحدها به مراتب زياد و راندمان آن بسيار پايين خواهد بود.

  • خوشه‌هاي صنعتي ايتاليا

كشور ايتاليا از دو دهه قبل براي توسعه و صنعتي كردن و كاهش بيكاري در مناطقي كه كمتر توسعه يافته سياست گسترش كسب‌وكارهاي كوچك و خانگي را در پيش گرفت. در مناطق جنوبي ايتاليا بيكاري حتي به بالاتر از نرخ 22 درصد رسيد.

با توجه به مزيتي كه اين كشور در توليد كفش‌هاي چرمي دارد سياست‌هاي حمايتي خود را در صنايع كوچك و خانگي به ويژه در بخش توليدات نساجي و چرم متمركز كرد.

به اين منظور در مناطق و محله‌هايي كه جمعيت آنها از تراكم بالايي برخوردار بود واحدهاي توليدي خانگي خود را در قالب خوشه‌هاي صنعتي تقسيم‌بندي و با تعريف ارتباط واحدهاي توليد خانگي در قالب اين خوشه‌ها توانست نرخ بيكاري را به 12 درصد برساند.

ايجاد خوشه‌هاي ايجاد خوشه‌هاي صنعتي آثار مثبت و سازنده‌اي در جهت رفع مشكلات واحدهاي صنعتي و ايجاد اشتغال به منظور كاهش معضل بيكاري و همچنين ايجاد رقابت و افزايش كيفيت محصول توليدي در پي خواهد داشت.

1