شيوه‌هاي انتقال اطلاعات شغلي به دانش‌آموزان عنوان

 --------------------------------

نويسنده

 هفته نامه بازار كار

مرجع

 

داشتن شغل مناسب از آرزوهاي هر نوجوان و جوان به شمار مي‌آيد و انتخاب شغل را مي‌توان از جمله مهمترين انتخاب‌هاي يك فرد در طول زندگي‌اش دانست. بر اساس ديدگاه‌هاي مختلف، چه انتخاب شغل را فرايند آني بدانيم، يعني بر اين نظر معتقد باشيم كه انتخاب شغل در يك دوره سني خاص و بدون پيش‌زمينه خاص اتفاق مي‌افتد، و چه انتخاب شغل را فرايندي تكاملي بدانيم، يعني بر اين عقيده باشيم كه انتخاب شغل در طول زمان شكل مي‌گيرد و سال‌ها طول مي‌كشد تا فرد راجع به مشاغل فكر كند، تصميم بگيرد و به آن اشتغال ورزد، در هر دو مورد براي اين كه فرد شغلي را انتخاب كند، مي‌بايست اطلاعات كافي از مشاغل داشته باشد، اصولاً تصميم‌گيري بدون داشتن اطلاعات، تصميمات بي‌پايه و اساس محسوب مي‌شود.

 اما سوال اينجاست كه ارايه اطلاعات شغلي را بايد از چه دوره و زماني شروع كرد؟ بيشتر انديشمندان بر اين نظر هستند كه بايد از دوره نوجواني و حتي كودكي اين اطلاعات شغلي به افراد جامعه منتقل شود. سوال اساسي بعدي اين است، اين اطلاعات شغلي و حرفه‌اي چگونه و به چه روش و شيوه‌هايي بايد به دانش‌آموزان انتقال يابد؟ پاسخ به اين سوال بحث اصلي مقاله حاضر است.

 در اين مقاله كوشيده‌ايم، ضمن تعريف اطلاعات شغلي و حرفه‌اي و ضرورت و اهميت و هدف آن، شيوه‌هاي آموزش و انتقال آن را به دانش‌آموزان بيان كنيم. منابع كسب اطلاعات شغلي پايان بخش مقاله است. يكي از اصول مهم تعليم تربيت، اصل فعاليت است (شريعتمداري- 1380- ص 22). بنابراين از ميان شيوه‌هاي انتقال اطلاعات شغلي و حرفه‌اي شيوه‌اي مناسب‌تر است كه به فعاليت دانش‌آموزان بيشتر توجه كند. اميد است اين مقاله مورد توجه و استفاده معلمان و دانش‌آموزان قرار گيرد. ان شاءالله.

تعريف اطلاعات شغلي و حرفه‌اي

اطلاعات شغلي و حرفه‌اي، مجموعه اطلاعاتي است كه به افراد كمك مي‌كند تا در زمينه تعيين مسير زندگي شغلي‌شان، تصميم‌گيري نمايند. اين اطلاعات به بررسي دنياي مشاغل و شناسايي خصوصيات شغلي مي‌پردازد. اطلاعات شغلي و حرفه‌اي با راهنمايي و مشاوره شغلي و حرفه‌اي ارتباط تنگاتنگي دارد، به طوري كه به نظر سوپر (super، 1957) راهنمايي و مشاوره شغلي و حرفه‌اي فرايندي مداوم و پيوسته است كه بدان وسيله به فرد كمك مي‌شود تا بتواند شغل مناسبي را انتخاب كند، براي آن آماده شود، به آن اشتغال ورزد و بطور موفقيت‌آميزي به اشتغال ادامه دهد. (شفيع‌آبادي، 1381، ص 16) بنابراين در فرايند راهنمايي و مشاوره شغلي و حرفه‌اي به مراجعان كمك مي‌شود، از يك طرف به خودشناسي و از طرف ديگر به حرفه‌شناسي بپردازند.

 حرفه‌شناسي از طريق اطلاعات شغلي و حرفه‌اي حاصل مي‌شود. بنابراين مي‌توان گفت اطلاعات شغلي و حرفه‌اي، ابزار مناسب و لازمي براي راهنمايي و مشاوره شغلي است. اطلاعات شغلي و حرفه‌اي مجموعه‌اي كامل از شرايط شغل، انتخاب شغل و تداوم اشتغال موفقيت‌آميز آن است. معرفي مشاغل و فضاي كاري مشاغل، ميزان نياز به آن شغل، شرايط ورود و موفقيت در شغل، ميزان تخصص و مهارت مورد نياز و تغييرات آينده شغلي و حرفه‌اي بخشي از اطلاعات شغلي محسوب مي‌شود.

هدف‌هاي ارايه اطلاعات شغلي و حرفه‌اي

هدف نهايي از ارايه اطلاعات شغلي و حرفه‌اي، كمك به تصميم‌گيري صحيح مراجعان در زمينه انتخاب و موفقيت در شغل است. از نظر «بائر و روئبر» (Baer and Roeber، 1958) هدف‌هاي ارايه اطلاعات شغلي و حرفه‌اي عبارتند از (شفيع‌آبادي، 1381، ص 35):

1) مكاشفه:

از طريق اطلاعات شغلي و حرفه‌اي، مراجع به شناخت دنياي مشاغل مي‌پردازد و پس از شناسايي خصوصيات فردي به مكاشفه آن گروه از مشاغل كه در انجام آن‌ها موفق‌تر خواهد شد، اقدام مي‌نمايد. مكاشفه مرحله مهمي در انتخاب و تصميم‌گيري است، زيرا پس از مكاشفه و بررسي امكانات، انتخاب دقيق‌تر و مناسب‌تر انجام خواهد گرفت.

2) آگاهاندن:

آشنا ساختن مراجع با مشاغل متعدد و بررسي امكانات استخدامي مي‌تواند در تصميم‌گيري شغلي و حرفه‌اي حايز اهميت فراواني باشد. آگاهانيدن مراجع در زمينه‌هاي شغلي و خصوصيات فردي انجام مي‌پذيرد. يعني در اين مرحله فرد از علايق و استعدادهاي خود براي اشتغال آگاه و مطلع مي‌گردد.

3) ايجاد انگيزه:

يكي از هدف‌هاي ارايه اطلاعات شغلي و حرفه‌اي آن است كه مراجع به انتخاب شغلي در آينده علاقمند شوند. اگر اطلاعات به طور گام به گام و با توجه به اصول، در دسترس مراجع قرار بگيرد، مراجع به كمك مشاوره به طرح‌ريزي حرفه‌اي اقدام خواهند نمود كه سرانجام به انتخاب شغل مناسبي منجر مي‌گردد.

4) ادامه اشتغال:

ارايه اطلاعات شغلي و حرفه‌اي حتي پس از انتخاب شغل نيز ادامه مي‌يابد و باعث مي‌شود فرد در زمان اشتغال كارايي‌اش را افزايش دهد.

اهميت اطلاعات شغلي و حرفه‌اي

جوامع بشري براي تداوم حيات خود نياز به نيروي كار دارند. حتي در زندگي انسان‌هاي اوليه نيز، انجام كار، امري ضروري بوده و امروز نيز كار بخش عمده‌اي از وقت شبانه‌روز ما را به خود اختصاص مي‌دهد. اما پيشرفت‌هاي بشري در تمام زمينه‌ها از جمله علوم،‌ فنون،‌ صنايع و به وجود آمدن تكنولوژي‌هاي مدرن باعث شده است،‌ انسان‌ها نتوانند همانند گذشته به كاري بپردازند و شغلي را احراز نمايند.

 به عبارت ديگر انتخاب شغل امري پيچيده و نسبتاً طولاني شده كه فرد بايد طي برنامه‌ريزي شغلي و سال‌هاي متوالي و كسب مهارت و يا اطلاعات و يا تخصص‌هاي لازم به انتخاب شغل مبادرت ورزد. براي انتخاب شغل، شناخت صحيحي از دنياي مشاغل، شرايط ورود و پيشرفت شغلي، امكانات و فرصت‌هاي استخدامي امري حياتي است كه ما اين‌گونه اطلاعات را از راه اطلاعات شغلي و حرفه‌اي بدست مي‌آوريم. بنابراين اطلاعات شغلي و حرفه‌اي موجب مي‌شود فرد در تصميمات شغلي خود تصميمات منطقي‌تري اتخاذ نمايد.

شيوه‌هاي آموزش اطلاعات شغلي به دانش‌آموزان

شيوه‌هاي مختلفي براي آموزش و انتقال اطلاعات شغلي و حرفه‌اي وجود دارد. اما مي‌توان به دو شيوه‌ي كلي آموزش رسمي و آموزش غيررسمي اشاره كرد كه به توضيح مختصري از آن مي‌پردازيم.

1- آموزش رسمي:

آموزش رسمي عبارت است از آموزش منظم كه معمولاً در مدارس و ديگر موسسات آموزشي صورت مي‌گيرد. (امان الله صفوي، 1382، ص12). اين آموزش از سطح ابتدايي تا دانشگاه و از آموزش عمومي تا آموزش تخصصي را شامل مي‌شود و با اتمام موفقيت‌آميز يك دوره، فرد به سطوح بالاتر ارتقاء مي‌يابد.

وزارتخانه‌ها و موسسات دولتي و غيردولتي زيادي در اين بخش ارايه اين آموزش‌ها را به عهده دارند. در اين زمينه انتقال اطلاعات شغلي به دانش‌آموزان بيشتر از طريق آموزش‌هاي رسمي مدرسه‌اي و كارگاهي و قانوني استفاده مي‌شود. اين نوع آموزش‌ها عموماً طولاني مدت و هزينه‌‌بر هستند و با برنامه منسجم از قبل طراحي شده خود، فراگيران را آموزش مي‌دهند.

2- آموزش غيررسمي:

آموزش غيررسمي به نوعي از آموزش اطلاق مي‌شود كه خارج از نظام آموزش رسمي بوده و به صورت پيوسته يا گسسته از نظر زمان قابل اجرا است. (همان منبع، ص 13). در گذشته آموزش غيررسمي بيشتر متداول بود. اطلاعات و دانش و مهارت‌ها از طريق خانواده و تعدادي نهادهاي محدود اجتماعي به صورت سنتي ارايه مي‌شد. اما امروزه آموزش‌هاي رسمي جاي آموزش‌هاي غيررسمي را گرفته است و ديگر شرايط اجتماعي و پيشرفت‌هاي تكنولوژيكي بشري اجاره نمي‌دهد، افراد آموزش‌هاي خود را خانوادگي و يا مهارت‌هايشان را از طريق شاگرد- استادي فرا بگيرند.

 در محال علمي و آكادميك، ارزش زيادي براي آموزش‌هاي غيررسمي قايل نيستند و براي اثبات بلد بودن يك علم يا مهارت بايد مدارك آموزش‌هاي رسمي ارايه نمود. بنابراين آموزش‌هاي غيررسمي گاهاً وسيله‌اي هستند تا آموزش‌هاي رسمي آموزش بيننده تداوم يابد. به اين معني كه فرد براي به دست آوردن صلاحيت لازم حرفه‌اي از نظر مدرك، دوباره به آموزش رسمي روي مي‌آورد.
 
شيوه‌هاي انتقال اطلاعات شغلي به دانش‌آموزان

1- مصاحبه‌ و گفتگو با صاحبان مشاغل:

كساني كه در مشاغل مختلف كار مي‌كنند، به طور مستقيم مي‌توانند اطلاعات شغلي را به دانش‌آموزان و افراد جوياي كار منتقل نمايند. اين مصاحبه و گفتگو معمولاً در محيط‌هاي كاري صورت مي‌گيرد. در اين مصاحبه‌هاي شغلي بايد به چندين نكته توجه كرد. اول اين كه ممكن است كارمند يا كارگر يا فرد مصاحبه شونده پاسخ‌هاي عيني ندهد و حتي نوعي اغراق‌آميز صحبت كند كه فرضاً كارش چقدر سخت است و يا چنين و چنان است.

در اين صورت فقط بخشي از حقيق را بيان كرده است. نكته دوم اين است كه ممكن است فرد مصاحبه‌شونده،‌ اطلاعاتي دقيق ا زنياز كشور به اين رشته و شغل را نداشته باشد و اطلاعاتش فقط محدود به محل كار و يا منطقه عملياتي خودش باشد،‌ بنابراين در انتخاب افراد مصاحبه‌ شونده در زمينه شغلي بايد دقت كرد و حتي‌الامكان از افراد صاحب اطلاع و منصف باشند،‌ و با شرايط برخورد و آموزش به فراگيران و افراد جوياي كار تا حدودي آشنا باشند.

به رغم اين مشكلات، «صحبت با كاركنان غالباً يك منبع خود اطلاعات است و گاهي اوقات تنها منبع است،‌ زيرا كه ممكن است درباره آن حرفه اطلاعات چاپي موجود نباشد. با كارفرماي كارمند هم مي‌توان مصاحبه كرد. او قادر خواهد بود به مطالبي كه كارمند درباره آن شغل ارايه داده است، بيفزايد.» (بروس ئي شرتزر، ترجمه زندي‌پور، 1369، ص 244). در عين حال بايد از صاحبان مشاغلي اطلاعات بدست آورد كه در مورد شغل خود تعصب و يا نفرت ويژه‌اي نداشته باشند. (ناصر آرا، 1377، ص 54)

2- ارايه واحد شناسايي مشاغل

از اين روش بيشتر در دبيرستان يا دانشگاه استفاده مي‌شود. در اين روش با اطلاع قبلي برنامه‌اي براي شناسايي شغل خاصي، به مدت يك يا چند جلسه تنظيم مي‌گردد و از افرادي كه در مورد شغل مورد نظر تخصصي دارد دعوت مي‌شود با حضور در كلاس و استفاده از ابزار و وسايل كارش، شرك‌كنندگان را با شغل معيني آشنا سازد.‌ (شفيع‌آبادي، 1381، ص 68) اين روش شباهت‌هاي زيادي به روش قبلي دارد و تنها تفاوت اساسي‌اش اين است كه فرد صاحب شغل در روش اول در محيط كارش ارايه اطلاعات شغلي مي‌نمايد، در حالي كه در اين روش فرد مصاحبه شونده و صاحب شغل به مدرسه يا دانشگاه يا مركز مشاوره شغلي دعوت مي‌شود تا مطالبش را ارايه دهد.

حسن هر دو روش اول و دوم اين است كه دانش‌آموزان شخصاً فرد صاحب شغل را درك مي‌كنند و اطلاعات بصورت مستقيم به آنان عرضه مي‌شود و با بحث و گفتگو، زواياي پنهان شغل مورد نظر آشكار مي‌شود. مدارس و دانشگاه‌ها مي‌توانند به تناسب فرصت و امكانات خود از هر دو روش استفاده نمايند و در شرايطي كه فرصت كمتر و بودجه كمتري داشته باشند، انتقال اطلاعات شغلي به شيوه ارايه واحد شناسايي مشاغل مي‌توانند بيشتر مورد استفاده قرار گيرد.

3- بازديد از مراكز شغلي و موسسات توليدي و خدماتي:

بازديد از موسسات توليدي و خدماتي و مراكز شغلي يكي از شيوه‌هاي مستقيم انتقال شغلي به دانش‌آموزان، دانشجويان و افراد جوياي كار و حتي سرمايه‌گذاران بخش صنعت و خدمات و كشاورزي مي‌باشد. به طوري كه دانش‌آموزان و دانشجويان و يا افراد جوياي كار، بدون واسطه مراحل توليد كالا و يا خدمات را با حضور در يك كارخانه يا مركز خدماتي مشاهده مي‌كنند. فضاي كاري و ميزان تخصص مورد نياز را از نزديك درك مي‌كنند. البته اين روش براي دانش‌آموزان بيشتر جذاب است.

در زمينه بازديدهاي شغلي كه براي فراگيران در نظر گرفته مي‌شود بايد به نكات زير توجه كرد:

1- مقدمات كار به طور كامل تهيه و فراهم گردد. مثلاً زمان حركت، وسيله حركت، مكان مورد بازديد مشخص باشد.

2- قبل از بازديد بحث نظري درباره شغل مورد نظر صورت گرفته باشد و هدف از بازديد به خوبي تبيين شده باشد

3- پس از بازديد عكس‌العمل‌هاي دانش‌آموزان در مورد مكان بازديد شده بررسي شده و عقايد نادرست احتمالي فراگير، اصلاح شود. بطوريكه شايد لازم باشد مجدداً از همان مكان بازديد شود تا اطلاعات به خوبي در ذهن فراگير جاي گيرد (همان منبع، ص 70).

 بازديد مراكز توليدي و خدماتي براي سرمايه‌گذاران اقتصادي نيز بسيار سودمند است. زيرا آنان از نزديك با امكانات اوليه تاسيس يك شركت يا كارخانه، نيروها و تجهيزات و دستگاه‌هاي مورد نياز آشنا مي‌شوند و پس از محاسبه توان مالي خود و نياز سرمايه يك شركت، نسبت به تاسيس كارخانه و يا يك مركز خدماتي اقدام مي‌نمايند.

1