|
در شش هزار سال قبل از ميلاد مسيح، سومريان و بابليها از مخمرها در مشروبسازي استفاده ميكردند. مصريها در حدود چهار هزار سال قبل با كمك مخمر و خمير مايه، نان ميپختند. در اين دوران فرآيندهاي ساده و اوليه بيوتكنولوژي و بهويژه تخمير توسط انسان بهكار گرفته ميشد.
توسعه در شرايط فعلي جهان، بدون دستيابي به فناوريهاي پيشرفته امكان پذير نيست. تفاوتي كه امروز بين جهان در حال توسعه و جهان توسعه يافته وجود دارد، براساس سرمايه، حجم تجارت، منابع طبيعي و حتي تجهيزات صنعتي نيست، بلكه معيار اصلي تفاوت بين دنياي پيشرفته صنعتي و جهان غير صنعتي، فناوري و به ويژه فناوري پيشرفته است.
چه بسا كشورهايي بدون بهرهمندي از منابع غني و سرمايههاي كلان، تنها با رشد تكنولوژي خود توانستهاند به قدرت اقتصادي در دنيا تبديل شوند.
بنابراين فناوري پيشرفته، جايگاه ويژهاي دارد و ما بايد در كنار توسعه انساني، توسعه فرهنگي، توسعه اقتصادي و توسعه علمي، به اين مهم توجه داشته باشيم.
يكي از نوينترين فناوريهايي كه امروزه مطرح است و روز به روز نقش بيشتري در حوزههاي مختلف توسعه ايفا ميكند، فناوري زيستي ميباشد. در حال حاضر در كشور ما سند ملي زيست فناوري (بيوتكنولوژي) جمهوري اسلامي ايران در هيأت دولت به تصويب رسيده است.
براي اين سند كه از سوي كميته ملي زيست فناوري (بيوتكنولوژي) وزارت علوم، تحقيقات و فناوري ارائه شده، عنوان راهبرد ايران سبز انتخاب شده است، زيرا سبز بودن نزد ايرانيان، به معناي حيات، شادابي و سلامت است و كارشناسان اميدوارند با عمل به راهبردهاي اين سند ملي، كشوري با توسعه پايدار داشته باشيم و سلامت و نشاط براي هموطنان به ارمغان آورده شود.
اين نوشتار بر آن است كه با تعريف "بيوتكنولوژي" و "توسعه پايدار"، ارتباط و تاثيري كه اين فناوري بر توسعه ميگذارد را مورد تحليل و بررسي اجمالي قرار دهد.
گستردگي و تنوع كاربردهاي بيوتكنولوژي، تعريف و توصيف آنرا كمي مشكل و متنوع ساخته است. برخي آنرا مترادف ميكروبيولوژي صنعتي و استفاده از ميكروارگانيسمها ميدانند و برخي آنرا معادل مهندسي ژنتيك تعريف ميكنند. اما بهطور كلي ميتوان تعريف زير را براي بيوتكنولوژي ارائه داد:
كاربرد روشهاي علمي و فني در تبديل بعضي مواد به كمك عوامل بيولوژيك (ميكروارگانيسمها، ياختههاي گياهي و جانوري و آنزيمها و... ) براي توليد كالا و خدمات در كشاورزي، صنايع غذايي، دارويي، پزشكي و ساير صنايع.
هرچند كه با گذشت زمان دانشمندان به مفاهيم مشتركي در مورد تعريف بيوتكنولوژي نزديك شدهاند، اما هر متخصص و دانشمندي تعريف جداگانهاي از بيوتكنولوژي ارائه ميدهد
توسعه پايدار درك درست از تعامل، در نظام به هم پيوسته فرآيندهاي اقتصادي، اجتماعي و زيست محيطي است. به بيان ديگر توسعه پايدار عبارت از توسعهاي همه جانبه در كليه بخشها ميباشد، كه در عين انجام كليه فعاليتها، كمترين آسيب زيست محيطي به منابع مورد استفاده وارد شود.
بهطور كلي توسعه پايدار با مفهوم سنتي توسعه كه اصولاً بر محور رشد اقتصادي متمركز شده است، تفاوتهاي اساسي دارد.
توسعه پايدار از حدود اقتصادي صرف فراتر رفته و عوامل اجتماعي اعم از تغذيه، بهداشت، شرايط زندگي و تمامي ابعاد فرهنگي و معنوي فردي مانند خلاقيت، كيفيت زندگي و حقوق اوليه را در بر ميگيرد.
در تقسيم بندي زماني ميتوان سه دوره براي تكامل بيوتكنولوژي قائل شد:
دوره تاريخي
در اين دوره بشر با استفاده ناخود آگاه از فرآيندهاي زيستي به توليد محصولات تخميري مانند نان، مشروبات الكلي، لبنيات، ترشيجات، سركه و غيره ميپرداخت.
در شش هزار سال قبل از ميلاد مسيح، سومريان و بابليها از مخمرها در مشروبسازي استفاده ميكردند. مصريها در حدود چهار هزار سال قبل با كمك مخمر و خمير مايه، نان ميپختند. در اين دوران فرآيندهاي ساده و اوليه بيوتكنولوژي و بهويژه تخمير توسط انسان بهكار گرفته ميشد.
دوره مياني
در اين دوره بشر با استفاده آگاهانه از تكنيكهاي تخمير و كشت ميكروارگانيسمها در محيطهاي مناسب و متعاقباً استفاده از فرمنتورها در توليد آنتي بيوتيكها، آنزيمها، اجزاء مواد غذايي، مواد شيميايي آلي و ساير تركيبات، به گسترش اين علم مبادرت ورزيد.
در اين دوره اين بخش از علم به نام ميكروبيولوژي صنعتي معروف بود و هماكنون نيز روند استفاده از اين فرآيندها در زندگي انسان ادامه دارد. ليكن پيشبيني ميشود به تدريج با استفاده از تكنيكهاي بيوتكنولوژي نوين بسياري از فرآيندهاي فوق نيز تحت تاثير قرار گرفته و به سمت بهبود و كارآيي بيشتر تغيير يابد.
دوره نوين بيوتكنولوژي
در اين دوره بيوتكنولوژي با كمك علم ژنتيك در حال ايجاد تحول در زندگي بشر است. بيوتكنولوژي نوين مدتي است كه رو به توسعه بوده و روز به روز دامنه و وسعت بيشتري مييابد.
اين دوره زماني از سال 1976 با انتقال ژنهايي از يك ميكروارگانيسم به ميكروارگانيسم ديگر آغاز شد. تا قبل از آن دانشمندان در فرآيندهاي بيوتكنولوژي از خصوصيات طبيعي و ذاتي (ميكرو) ارگانيسمها استفاده ميكردند.
ليكن در اثر پيشرفت در زيست شناسي مولكولي و ژنتيك و شناخت عميقتر اجزا و مكانيسمهاي سلولي و مولكولي، متخصصين علوم زيستي توانستند به اصلاح و تغيير خصوصيات (ميكرو) ارگانيسمها بپردازند و (ميكرو) ارگانيسمهايي با خصوصيات كاملاً جديد بوجود آورند تا با استفاده از آنها بتوانند تركيبات جديد را با مقادير بيشتر و كارآيي بالا تر توليد نمايند.
بيوتكنولوژي مانند زيست شناسي، زيست شناسي مولكولي، ژنتيك، مهندسي شيمي يا بيوشيمي، يك علم پايه يا كاربردي نيست كه بتوان محدوده و قلمرو آنرا به سادگي تعريف كرد.
بيوتكنولوژي شامل حوزهاي مشترك از علوم مختلف است كه در اثر همپوشاني و تلاقي اين علوم با يكديگر بهوجود آمده است. بيوتكنولوژي را ميتوان به درختي تشبيه كرد كه ريشههاي تناور آن را علومي با قدمت زياد مانند زيستشناسي به ويژه زيستشناسي مولكولي، ژنتيك، ميكروبيولوژي، بيوشيمي، ايمونولوژي، شيمي، مهندسي شيمي، گياهشناسي، جانورشناسي، داروسازي، كامپيوتر، و غيره تشكيل ميدهند و شاخههاي اين درخت كه كم و بيش به تازگي روييدن گرفتهاند و هر لحظه با رشد خود شاخههاي فرعي بيشتري را بهوجود ميآورند بسيار متعدد و متنوع ميباشند.
تقسيم بندي بيوتكنولوژي به شاخههاي مختلف نيز برحسب ديدگاه متخصصين و دانشمندان مختلف، متفاوت است و در رايجترين تقسيمبندي از تلاقي و پيوند علوم مختلف با بيوتكنولوژي استفاده ميكنند و نام شاخهاي از بيوتكنولوژي را بدين ترتيب وضع ميكنند؛ مانند بيوتكنولوژي پزشكي كه از تلاقي بيوتكنولوژي با علم پزشكي بهوجود آمده است يا بيوتكنولوژي كشاورزي كه كار برد بيوتكنولوژي در كشاورزي را نشان ميدهد.
بدين ترتيب ميتوان از بيوتكنولوژي دارويي، بيوتكنولوژي ميكروبي، بيوتكنولوژي دريا، بيوتكنولوژي قضايي يا پزشكي قانوني، بيوتكنولوژي محيطي، بيوتكنولوژي غذايي، بيو انفورماتيك، بيوتكنولوژي صنعتي، بيوتكنولوژي نفت، بيوتكنولوژي تشخيصي و غيره نام برد.
گستردگي كاربرد بيوتكنولوژي در قرن حاضر به حدي است كه اقتصاد، بهداشت، درمان، محيط زيست، آموزش، كشاورزي، صنعت، تغذيه و ساير جنبههاي زندگي بشر را تحت تاثير شگرف خود قرار خواهد داد. به همين دليل انديشمندان جهان قرن بيست و يكم را قرن بيوتكنولوژي نامگذاري كردهاند.
يكي از ابزارهاي كاربردي جهت رسيدن به توسعه پايدار، استفاده از فناوريهاي نوين به خصوص بيوتكنولوژي ميباشد.
از آنجا كه كاربردهاي بيوتكنولوژي در كلية شئونات زندگي بشر نقش آفرين شده است ميتوان حدس زد در آينده نزديك كنار اكثر نامهاي رايج علوم و فنون يك كلمه « بيو » يا « بيوتك » هم اضافه شود، بيشك در آينده نيز گستره نفوذ اين صنعت فراگير و جايگاه و نقش آن در سرنوشت انسانها بيشتر خواهد شد.
بنابراين بيوتكنولوژي علاوه بر اينكه ميتواند ابزار مناسب و قدرتمندي براي دستيابي به توسعه پايدار به شمار آيد، ابزار و اهرم قدرتمندي براي تسلط هرچه بيشتر كشورهاي مجهز به اين صنعت بر ساير كشورها نيز محسوب ميشود.
بيوتكنولوژي بدون هيچ ترديدي نقش اساسي در توسعه اقتصادي كشورهاي جهان ايفا كرده است، از اينرو هرگونه ضعف، تبعات وخيمي را براي كشور به دنبال خواهد داشت.
كاربرد وسيع بيوتكنولوژي در بخشهاي مختلف نشانگر گستره وسيع اين علم ميباشد بهطوري كه، دور ماندن از دستاوردها و توانمنديهاي اين فناوري را ميتوان معادل از دست رفتن استقلال ملي و وابستگي گسترده به ساير كشورها و عدم توسعه يافتگي دانست.
اگر چه تا چندين سال قبل شدت عقب ماندگي ما در اين رشته با جهان پيشرفته زياد نبوده است ولي اين شدت به سرعت رو به فزوني است.
اين در حالي است كه ارزش توسعه فناوري زيستي در كشور به قدري زياد است كه بايد هر چه سريعتر با برنامهريزي و سرعت مناسب، اين فناوري را توسعه دهيم؛ در غير اينصورت با توجه به اقتصاد تك محصولي وابسته به نفت در آينده دچار چالشهاي عظيمي خواهيم شد كه لطمات جبران ناپذيري را براي كشور به دنبال خواهد داشت.
به علاوه بيوتكنولوژي ميتواند محافظ زيست در جهت توسعهاي پايدار باشد، با اين وجود ارزيابي زيست محيطي بر پايه عملكرد بيوتكنولوژي در جهت تكامل توسعه، امري انكار ناپذير است و لازم است اقداماتي در زمينة ارزيابي بيوتكنولوژي محيط زيست كه از اصول اوليه توسعه پايدار است، صورت گيرد.
|